CASTROMAO, TERRITORIO DA TRIBO COELERNI

Nos arredores de Celanova atopamos un xacemento arqueolóxico castrexo, Castromao. Situado a máis de 700 m. de altitude, é un dos mellores exemplos da cultura castrexa do Noroeste da Península Ibérica. Na súa etapa de apoxeo, este estaba amurallado por un cinto de medio quilómetro de lonxitude. A tribo celta que vivía nel denominábase coelerni, a cal estivo alí dende o s. VI  a.C. ao s. II d.C.

Vista aérea de Castromao

Coa chegada dos romanos, foise realizando o traslado da poboación cara ás chairas, de aí unha intensa ocupación romana aos pés da muralla. Precisamente a parte máis escavada atópase entre as murallas, onde se encontran varios grupos de vivendas, sobre todo circulares, e algunhas de planta rectangular.

Entre os obxectos obtidos nas escavacións arqueolóxicas obtívose o trisquel calado de Castromao (s. I a.C.-I d.C.), a figura zoomorfa, o tesourillo de moedas (53 denarios e 1 áureo) ou a Tabula de hospitalidade. Estas pezas atópanse no Museo Arqueolóxico Provincial de Ourense.

A visita a este castro é unha oportunidade para gozar dunha contorna ao aire libre e coñecer os vestixios do noso pasado.

Castromao

O xacemento arqueolóxico de Castromao pasa por ser un dos principais referentes da cultura dos castros do Noroeste peninsular, tanto pola súa longa presenza no tempo (polo menos desde o século V a.C. ata o século II d.C), como pola riqueza documental que saíu á luz a partir das sucesivas escavacións e investigacións que levaron a cabo ao longo do tempo algúns dos máis prestixiosos arqueólogos e historiadores da historia contemporánea galega.

Cómo chegar

Historia

Neste Xeodestino atoparemos monumentos megalíticos, aldeas abandonadas e o testemuño do paso dos lexionarios romanos pola calzada XVIII ou Vía Nova; construcións populares, como muíños, colmeas amuralladas, cabanas de pastores, hórreos, fornos comunais, camiños e cercados, que revelan a alma máis creativa dos seus poboadores.

Estamos nun lugar privilexiado para descubrir restos dos nosos devanceiros. Na serra de O Laboreiro atópase unha das maiores concentracións de túmulos ou mámoas de Europa e os dolmens/dólmenes de Maus de Salas e Val do Salas ben merecen unha visita. Durante a romanización este territorio coñeceu a construción da Via Nova, que unía Braga con Astorga, o que propiciou que se erixisen edificacións civís como o campamento militar Aquis Querquennis, en Bande, ou a vila con funcións de pousada viaria e instalación termal, Aquis Originis, próxima aos Baños de Riocaldo en Lobios.

Outra visita obrigada é a igrexa visigótica de Santa Comba de Bande, do s. VII, única construción que se conserva dun antigo mosteiro. A aldea de Cela en Lobios, coas súas construcións sobre bolos graníticos, e as Cortes da Carballeira en Entrimo son dúas mostras de arquitectura popular que che recomendamos visitar. Celanova é terra de poetas como Curros Enríquez ou Celso Emilio Ferreiro, sen dúbida inspirados pola beleza da contorna.

A Praza Maior de Celanova está presidida polo maxestoso Mosteiro de San Salvador, unha das xoias do barroco en Galicia. Nos arredores, o castro de Castromao e Vilanova dos Infantes, vila medieval con casas señoriais ao redor dunha antiga torre. 

Explora os nosos lugares con moita historia:

Ramirás

Descoñecerá o viaxeiro, de onde procede o nome de Ramirás. Con todo, pouco terá que penetrarse neste municipio para darse conta de que, orográficamente, Ramirás é sinónimo de val. Un val de suaves lombas que rega, camiño do horizonte e o mar, o río Arnoia.

Un val que ten a súa atalaia preferente nos altos da serra de Silvaoscura, con dous miradoiros preponderantes na súa ladeira: As de San Paio dos Pitos e San Adrián, desde os que o viaxeiro poderá contemplar en só un golpe de vista o curso do río e o máis aló, poñamos por caso o coto Novelle, o coto de Trelle ou Castromao, todos eles vestixios de culturas ancestrais.

San Paio dos Pitos

Conta, Ramirás, ademais, con algunha que outra lenda que axudan a acrecentar o seu atractivo. A primeira e primordial ten que ver coa fundación da súa “ mosteiro”, que hoxe día regálanos en sobriedade o outro exemplo de románico que se conserva na comarca e que noutro tempo foi solar de acollida para a antiga abadesa de Santa Comba de Bande, a monxa Onega, coprotagonista dunha historia “que primeiro foi lícita, aos medios foi deshonesta e aos fins escandalosa” co seu amante Odoyno, e que ben puidese ser trama argumental para unha película.

E por contar, conta mesmo coa virxe de Guadalupe, no recuncho de Abeledo, ao pé do río Arnoia. Así como co que queda de “A levada” de Paizás, un exemplo de condución acuífera, obra dos monxes de Celanova, e que dá fe da riqueza agrícola do val.

Celanova

Desde o alto da Casa dá Neve, Celanova ábrese aos ollos do visitante como o roteiro turístico con maior capacidade didáctica de Ourense, ofrecendo á vez a placidez dunha excelente xeografía coa docente candidez dunha historia que ensina sen molestarse.

Nin máis nin menos que cinco mil anos son os que a humanidade deixou plasmados no lenzo indeleble dunha terra que inspira, sobre todo, capacidade para o acougo e a contemplación, para o paseo e a literatura, para a pedra e a palabra.

Claustro
Claustro barroco

O mito do neolítico nos petróglifos de Freixo. A reivindicación autóctona da cultura castrexa, en Castromao. A incruenta colonización romana reproducida na Tábula e que deixa paso ao camiñante sobre o Arnoia en Pontefreixo. O baleiro da época sueva. O balbordo da Idade Media con sede no mozárabe de San Miguel, no burgo medieval de Vilanova ou no silencio secular de Milmanda. A lenta e poderosa evolución do monacato fundado por San Rosendo (“déixovos unha obra marabillosamente edificada”). A historia e a lenda entrelazadas na Virxe do Cristal (agora desaparecida). E o salto á modernidade das tres culturas ás que acabaron dando voz os poetas… Todo iso convive hoxe nun espazo que cabe nun pano e que non pode responder a outro nome que o de “ Onde ou mundo se chama Celanova”.

Experiencia Arqueolóxica

O legado romano está moi presente neste territorio. A cada paso, o rico patrimonio herdado da presenza de Roma nestas terras xorde en combinación cuns destacables valores naturais e paisaxísticos. O agradable percorrido que nos achega a estes recunchos, revivindo os itinerarios históricos pola serra de O Xurés, que dan paso a Portugal, ata Celanova.

Vía Nova XVIII

Incluída no “ Itinerarium Antonini” coa mención de “ Item alio itinere a Bracara Asturica”, a vía XVIII ou Vía Nova foi mandada construír entre os anos 79 e 80 d. C. polo legado da provincia C. Calpetanus Rantius Quirinalis Velerius Festus, durante o mandato de Domiciano e o seu fillo Tito. O seu propósito, unir as importantes cidades de Bracara Augusta (Braga) e Asturica Augusta (Astorga), cun total de douscentas quince millas de distancia, un 300 km. A Vía Nova penetrase en Galicia cruzando as terras de Bato en Portugal polo lugar de “Portela do Home” no Concello de Lobios e continúa o seu trazado polo Concello de Bande en dirección a Sainza (Calvos de Randín).

O programa estatal de Camiños Naturais recuperou parte do trazado da Vía XVIII converténdoa nun roteiro de sendeirismo que tamén se pode ciclar ou mesmo recorrer dacabalo.

Ver roteiro

Miliarios

As vías romanas sinalizábanse mediante miliarios, uns cilindros de pedra de entre dúas e catro metros de altura e uns 50-80 cm de diámetro, que se fincaban nos bordos do camiño, igual coas modernas mouteiras quilométricas das estradas actuais. Cada mil “ passum” romanos, unha milla (1.481 m), pero na Vía Nova, os estudos confirman que as millas varían entre 1.480 a 1.850 metros aproximadamente.

Ao ancho da Vía Nova foron descubertos preto de 300 miliarios, a maior cantidade de restos de todas as vías do Imperio romano. Moitos desubicados do seu lugar de orixe, reutilizados en muros de fincas, casas, alpendres e outras construcións. Unha das maiores concentracións aparece precisamente en Portela do Home (Lobios).

Ler máis – Como chegar

Aquis Originis

Nesta mansio, as escavacións actuais déixannos distinguir o que era unha cociña e a zona termal. Tamén ten hipocausto, un sistema de calefacción que facía circular o aire quente por canalizacións baixo o chan, utilizado sobre todo nas termas do Imperio.

Ler máisComo chegar

Corga da Fecha

As “ corgas” son correntes de auga que baixan dos montes. No territorio “ corga” é un termo moi utilizado, sendo numerosos os exemplos de regatos que caen polas paredes graníticas da serra de O Xurés. O Fecha é un pequeno arroio afluente do río Caldo. Fecha significa “arroio” polo que Corga dá Fecha vén designar algo así como “curso de auga do arroio”. Á súa vez recibe augas doutras corgas como Carballón, Curro ou Revolta.

Esta confluencia de augas de montaña ten singularidade estacional, sendo o inverno e a primavera o momento de maior espectacularidade polo aumento de caudal.

A Corga dá Fecha é rechamante. Máis de douscentos metros de desnivel convértena nunha das principais caídas de auga de Galicia. Diversos chanzos na roca van deixando caer a auga cara ao seguinte nivel nunha sucesión de fervenzas encadeadas.

Ver roteiro

Os baños de Riocaldo

Singular complexo termal nas ribeiras do río Caldo e que xa era utilizado polos romanos polo seu contraste entre augas frías e quentes. Un paseo fluvial próximo ao Balneario de Lobios convida o paseo.

Como chegar

Aquis Querquennis

Trátase dun conxunto arqueolóxico que ejemplifica a importancia do legado romano na zona.
Localizado en Porto Quintela na ribeira do río Limia, trátase dun campamento militar de planta rectangular e grosos muros. Dous das entradas están recuperadas do mesmo xeito que o cuartel xeral ou Principia. Conta cunha serie de muros, vías interiores e canles de drenaxe, aínda que parte do xacemento foi cuberto polas augas do encoro de As Conchas (construído en 1949). As escavacións mostran unha ocupación duns cincuenta anos (79 d. C. – 120 d. C.).

A súa posición en plena Via Nova parece indicar que actuou como base de operacións desta importante arteria.
O complexo conta ademais cunha mansio, (construción vinculada ao aspecto viario e que realizaba a función de lugar de descanso) e unhas termas.
Un moderno centro de interpretación permite un mellor coñecemento do xacemento que é de acceso libre.

Ler máis – Como chegar

Castromao

Trátase dun xacemento arqueolóxico castrexo, un dos mellores exemplos da cultura castrexa do Noroeste peninsular. Situado nun monte a 732m. de altitude, estivo habitado desde o século VI a. C. ata o século II d. C. pola tribo celta dos coelerni.

Nas escavacións arqueolóxicas levadas a cabo en Castromao obtivéronse extraordinarios obxectos, como o trisquel calado de Castromao (s. I a. C. – I d. C.), a figura zoomorfa, o tesorillo de moedas (63 denarios e 1 áureo) de época republicana e imperial, ou a Tabula de hospitalidade, que permitiu identificar a Castromao coa civitas dos coelernos, Coeliobriga.

Ler máis – Como chegar

Ponte Freixo

Cando a Vía Nova XVIII pasaba polo campamento do Aquis Querquennis e chegaba a Celanova, dividíase un ramal que se penetraba cara a onde existen os restos do castro romanizado de Castromao para despois dirixirse ao val do Arnoia, en dirección Ourense e logo a Lugo. A importancia deste posible ramal testemúñaa a existencia dun das pontes romanas de Galicia por excelencia, o Ponche Freixo. Para vadear o Río Arnoia os romanos construíron unha gran ponte de catro arcos.

A pegada romana en leste é espectacular: Sillares almofadados nas súas bases, arcos de medio punto, rasante horizontal, un ancho aceptable da calzada, tajamares e unha infinidade de marcas nos “ opus cuadratum” que nos informan do seu seguro pasado romano.

Ler máiss – Como chegar