Experiencias

Espazos máxicos, natureza en estado puro, patrimonio histórico artístico,cultura, auga, pedra, ….. Abre ben os ollos e empápache das sensacións e emocións que todas e cada unha das experiencias que este destino, ofréceche.

Visítao!, Coñéceo!, Gózao!.  Non che deixará indiferente!!  

Verea

Se algún municipio pode interpretalo o viaxeiro como un municipio de montaña, leste é, sen dúbida, o de Verea, pois son moitas os escenarios que ao longo e ancho do seu mapa superan frecuentemente os mil metros, mentres que, a diferenza do resto dos municipios da comarca, as súas cotas máis baixas dificilmente descenden dos setecentos de altitude.


E é precisamente nas súas montañas onde o interese turístico alcanza a súa verdadeira plenitude potencial. Non hai máis que colocarse no sonoro e alto “Outeiro de augas” (que o escritor defende como “Outeiro de eguas”) e poñerse a camiñar cara ao “marco 21” para darse conta de que “aquí si que ten a súa casa o inverno”, preguntándonos en silencio por que non abrazarían tamén estas lombas os límites do Parque Natural do Xurés.

“Outeiro de Eguas”, “ As catro Cruces”, “A Portela do Pau”… Todo vai crecendo paso a paso ata chegar ao gran fito dolménico da Galicia meridional: A Mota Grande. Un espectáculo que só algúns tivemos o privilexio de explorar interiormente, porque agora atópase cuberto e á espera –talvez imposible- dun gran plan que a saque á luz como se merece e converta o altiplano –cos seus máis de 100 mámoas- nun recurso turístico de dimensión internacional.

Pero Verea é máis que a Mota Grande e a Serra do Leboreiro. É río. É pan. É literatura en Cexo e en Abeire, arte popular. Mesmo podería ser un exemplo de turismo industrial se un día chégalle a boa hora ao único serradoiro hidráulico que conserva esta demarcación comarcal.



Ramirás

Descoñecerá o viaxeiro, de onde procede o nome de Ramirás. Con todo, pouco terá que penetrarse neste municipio para darse conta de que, orográficamente, Ramirás é sinónimo de val. Un val de suaves lombas que rega, camiño do horizonte e o mar, o río Arnoia.

Un val que ten a súa atalaia preferente nos altos da serra de Silvaoscura, con dous miradoiros preponderantes na súa ladeira: As de San Paio dos Pitos e San Adrián, desde os que o viaxeiro poderá contemplar en só un golpe de vista o curso do río e o máis aló, poñamos por caso o coto Novelle, o coto de Trelle ou Castromao, todos eles vestixios de culturas ancestrais.

San Paio dos Pitos

Conta, Ramirás, ademais, con algunha que outra lenda que axudan a acrecentar o seu atractivo. A primeira e primordial ten que ver coa fundación da súa “ mosteiro”, que hoxe día regálanos en sobriedade o outro exemplo de románico que se conserva na comarca e que noutro tempo foi solar de acollida para a antiga abadesa de Santa Comba de Bande, a monxa Onega, coprotagonista dunha historia “que primeiro foi lícita, aos medios foi deshonesta e aos fins escandalosa” co seu amante Odoyno, e que ben puidese ser trama argumental para unha película.

E por contar, conta mesmo coa virxe de Guadalupe, no recuncho de Abeledo, ao pé do río Arnoia. Así como co que queda de “A levada” de Paizás, un exemplo de condución acuífera, obra dos monxes de Celanova, e que dá fe da riqueza agrícola do val.

Quintela de Leirado

Como ben escribiu o clásico, “son os ríos que van dar á mar”. Moitos os que teñen asento xeográfico neste destino turístico, comezando loxicamente polo Limia e o Arnoia, que o cruzan lonxitudinal e transversalmente.

Un deles é o Deva, que sen facer ruído fornece as súas augas a través de mananciais altos e soberbios como o Salto do Gato, nas terras altas do Penagache, e trasládaas, mansas xa, para durmir no Miño, sobre o lago artificial de Frieira.

É difícil falar de Quintela de Leirado sen que o alto de Penagache emerxa sobre os seus cimentos, porque é aí onde se sitúa o punto geodésico máis alto da comarca. Lugar encantado, tamén, pola súa conexión directa co altiplano fronteirizo e pola súa íntima comuñón con vellas historias de contrabando. Que llo pregunten, senón, aos veciños de Xacebás, aos que resulta obrigado saudar cando o viaxeiro sobe ou baixa.

Como tamén é difícil falar de Quintela de Leirado, sen facer mención á igrexa parroquial de San Pedro, en cuxo retablo pode atopar o viaxeiro unha imaxe un tanto insólita aínda que fidedigna se se aten un á certeza bíblica. E esta é a de San Pedro Crucificado coa cabeza cara abaixo. Que polo visto, foi así, pero non é común, nin moito menos, velo así nas igrexas.

Igrexa de San Pedro-Quintela de Leirado
Iglesia Parroquial de San Pedro

Debería comezar o viaxeiro polo río, porque a través dun roteiro acomodado e fresco descubrirá recunchos que talvez non vise noutros sitios.

Padrenda

Aínda que non o pronunciaramos moito, é evidente que ao longo deste destino a metade dos seus municipios teñen comezo e destino en comuñón con municipios veciños do non menos veciño Portugal.

Fervenza do río Gorgua
Fervenza do río Gorgua

Pois ben, Padrenda é o primeiro de todos, porque, co Miño aínda como axente xeográfico, nas súas terras “notarias” é onde comezan a ser contados as mouteiras da Raia Seca. Puntos referenciales, estes, que gardan no silencio perenne da serra do Leboreiro, tantas e tantas historias de supervivencia ligadas á emigración e ao contrabando, ás guerras fronteirizas, primeiro, e ás civís, despois.

En correspondencia con iso e en termos turísticos, Padrenda podería considerala o viaxeiro un todo no seu conxunto, pois, desde dar un paseo en catamarán polo pai dos ríos, ata ser testemuña da verrea outonal dos cervos nos montes de Leboreirón, todo é espectáculo e, ás veces vertixe, nas ladeiras dunha serra que xera nas súas altiplanos xenerosas fontes e mananciais que alimentan de auga as súas ladeiras, creando hermosísimos recunchos naturais en cursos fluviais pequenos pero abundantes como os ríos Barxas ou Gorgua.

Non debería deixar Padrenda, o viaxeiro, sen procurar algún dos seus moitos miradoiros, como os de Lodairo e A Quinta, onde hai moitos anos chegou a ter o seu fogar o oso pardo.

Muiños

Pronto chegou a luz a Muíños, a pesar da súa localización rayana. Chegou a luz, non sen provocar tamén efectos negativos, ao ocupar gran extensión de terras de labor e prados de bos pastos nos que ás súas anchas campaban as vacas “ piscas”, en espírito “mixto” coas “ barrosás” do outro lado da serra.

MámoaA casiña da Moura
Mámoa “A casiña da Moura”

Non pode o viaxeiro achegarse a este municipio sen ter presente tal circunstancia porque o que se transformou en sombra e luz cando instalaron as presas de As Conchas e Salas, hoxe en día converteuse nun recurso turístico de primeira magnitude no marco conxunto deste destino.

Convidamos, con iso ao viaxeiro, a que busque algún momento para coñecer -se é que non o coñece xa- o complexo náutico e de lecer do Corgo, sobre as augas do encoro de As Cunchas, onde poderá comprobar o compromiso colectivo dun pobo co seu proxecto. E unha vez afeito ás súas augas, entón calzarse adecuadamente e camiñar, que a ladeira é ancha e sorprendente, xa sexa cara ao norte ou cara ao sur, e poderanos asaltar no camiño con estampas inacabadas como a do santuario de Os Milagres de Couso, con enigmáticas “ casiñas de mouras” que levan milenios saudando a saída e a posta do sol desde o altiplano, vistosos santuarios como A Clamadoira, e mesmo pobos abandonados, recuperados e voltos a abandonaar, como Salgueiros, onde a cabra montesa tivo o seu novo fogar cando regresou, un século despois, e agora fixo colonia propia sobre as vertixinosas rocas de Fontefría.

Lobios

Imaxinamos ao camiñante sentado fronte ao mapa de recursos do Parque Natural do Xurés, na súa sede administrativa, preguntándose: Que fago? Hai tanto camiño para percorrer…!

A Cela

E a expresión é literal, debido a que se algún camiño débese percorrer ao estar en Lobios, leste é o tramo reconstruído da Vía Nova, a última gran construción viaria romana da nosa xeografía, moi preto de onde hoxe a península cambia de nome e de hábitat, como é a Portela d`Home. E non tanto pola súa espectacularidade, senón para ser conscientes de como a base organizativa das nosas comunicacións aséntase aínda hoxe naquela avanzada enxeñería da que facían gala os romanos no século I d. C.

Agora ben, se o que busca o viaxeiro é espectacularidade, sen dúbida ten outros itinerarios: As Minas de As Sombras, a Corga do río Data, os Birlos da Cela, os altos bancales de Prencibe, San Paio ou Guende, en terras de Araújo, a subida a Nosa Señora do Xurés ou A Magdalena e a Pedra Furada, tan escondida ela que para poder contemplala debe o viaxeiro penetrarse antes en terras portuguesas.

Pero tamén o enigma da casa encantada da Escusalla, situada en terras de Aceredo e Compostela… Moitas son, pois, as razóns polas que o viaxeiro debe facer parada e fonda nunha localidade que soubo reinventarse e, a partir da súa mansión viaria romana, transformar a súa riqueza termal o bastión hostaleiro sobre o que asentar o seu futuro -o noso futuro- turístico.

Lobeira

Que sería de Lobeira sen o santuario mariano da Nosa Señora do Viso, podería preguntarse o viaxeiro. Sería todo e nada ao mesmo tempo? Pois selo, xa o foi, cando aínda nada había. Ou, mellor, cando o que había non era un santuario, senón unha concepción de culto telúrico e astral que os nómades exerceron nas terras altas e dolménicas de As Motas.

Ao fío debería preguntarme tamén se ten ou non, o viaxeiro, razóns para explorar as súas altas lombas.

Pois claro que as ten. E moitas. Ou Viso Ou Viso Tan só debe deixarse guiar polo seu propio instinto e permitir que a natureza faga o seu traballo de reclamo. Sei que, cando a estrada sinale outros camiños, non os percorrerá, o viaxeiro, decepcionado.

Dicimos Lobeira e así, sen máis, parece que nos mente, provocador o xentilicio, historias nocturnas de licantropía e lúa chea. Nada máis lonxe da realidade, con todo. Aínda que tampouco nada negan as crónicas e nada nos asegura, por tanto, que non as houbo. Aínda que é posible que de habelas non lles fosen alleas aos saberes de Xoaquín Lorenzo, o seu máis ilustre e ilustrado fillo.

Falamos de Lobeira e coma se fose un xogo de letras, a toponimia trasládanos ao Leboreiro, tan iniciática e referencial como aliada inmóbil das hostes labregas que fixeron que os franceses Soult e Ney tivesen que abandonar aos tombos estas terras, conxurados todos eles na famosa Xunta de Voluntarios de Lobeira.

Gomesende

Sitúase Gomesende en terras de transición entre os vales abertos do Arnoia e as augas prietas do Deva. Entre os aires de Ramirás e as néboas de Cortegada, onde a Terra de Celanova comeza a perder o seu nome. A Guía, O Pao, Fustás, Poulo, Sobrado, O Val, Arnoia Seca… Nomes sonoros, todos eles, que nos convidan a xogar a descubrilos burlando coa mirada distintos horizontes, pois segundo cara a onde fagamos virar a vista, xa sexa cara ao norte ou cara ao sur, cara ao leste ou o oeste, en cada recodo do vello camiño real ou en cada curva da actual estrada, enigmático e ausente regalaranos paisaxes diferentes.

O Val
O Val

Cerdal, O Viso… Lugares que ocultan nas súas entrañas a vida e a morte, a paz e a guerra, a luz e a sombra, a riqueza e a miseria de personaxes como “don Pepito Viso” ou Manuel Álvarez, tan adiantados ao seu tempo que foron capaces de facer fortuna desde onde o río ocúltase ao sol, mesmo ao mediodía.

Lugares que xeraron economía por milleiros, grazas ao estaño e ao wolframio ou ao mero paso do río, e que hoxe son testemuñas silenciosas da ausente presenza doutros nomes non menos sonoros como a “Ponte Chancela” ou a mina “A Sultana”.

Definitivamente, é Gomesende terra de transición que se pliega entre dous mundos. Que parece que non está, pero cando se atopa, posúe enigmas suficientes como para non deixar indiferente a ninguén.

Entrimo

Penedo de Anamán
Penedo de Anamán

Sempre tivo Entrimo un aire señorial, talvez porque a súa propia igrexa matriz porta apelido real. Real de realeza, hei de dicir. E iso imprime carácter!

Sexa por iso ou polas súas propias xentes, o certo é que Entrimo é un lugar que se deixa ver con aire afable e con sorpresas dominantes que axudan a que, unha vez lonxe, os recordos permanezan indelebles durante moito tempo.

Basta con seguir, río arriba, as augas do Pacín e atoparse co Pozo Caído, ao pé do castro de Os Castelos, cos seus “bolos” magmáticos que presiden fermosas vistas sobre o Xurés. Ou, como alternativa, buscar o “fin do mundo” en Olelas, alí onde se perden os camiños no precipicio dos mundos sobre o outro lado da historia, nas “ veigas” da Barcia.

Iso si, sen deixar pasar de longo a oportunidade de medir a nosa dimensión humana á beira do “Castelo dá Pica” ou do “Penedo que toca”, pouco despois de superar a encrucillada da Illa.

Penedo de Anamán
Penedo de Anamán

E é que Entrimo é así. Tan previsible socialmente, como enigmático e brutal en termos xeolóxicos. Un mundo entre submundos regados por ríos por todas as partes. Ríos que saciaron a sede dos primeiros humanos que ousaron penetrarse neles. Ríos que axudaron a ver a luz, cara ao norte e cara ao sur a aqueles que buscaban liberdade cando tal palabra era perigosa. E ríos, en fin, que deron para comer a xeracións enteiras, grazas aos seus inxentes muíños, cando o millo era un ben prezado, por escaso e controlado.